Logo Kultura Paryska 22 listopada 2019
LUDZIE
Józef Czapski

LATA NAJWAŻNIEJSZE

1896  3 kwietnia w Pradze przychodzi na świat Józef Czapski - syn Jerzego i Józefy z Thunów. Pierwsze lata życia spędza w Przyłukach,  rodzinnym majątku nieopodal Mińska.
1915  Rozpoczyna studia prawnicze na Uniwersytecie Petersburskim.
1917  W Korpusie Paziów. Zaciąga się do 1. Pułku Ułanów Krechowieckich.
1918  Występuje z wojska. Deklaruje wobec władz wojskowych gotowość służby bez broni w ręku. Otrzymuje misję odszukania oficerów polskich z 1. Pułku Ułanów Krechowieckich i ustala, że jeńcy zostali rozstrzelani.
1919/1920 Służy w pociągu pancernym „Śmiały”. Bierze udział w wyprawie kijowskiej. Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari, zostaje podporucznikiem. Zapisuje się do ASP w Krakowie.
1923 Wraz z kolegami zakłada grupę malarską kapistów.
1924 Wyjeżdża z kapistami do Paryża.
1926 Poznaje m.in. André Malraux, François Mauriaca i  Jacques’a Maritaina.
1930 Wystawia wraz z kapistami w Galerie Zak w Paryżu. Podróżuje po Hiszpanii.
1931 Wystawy kapistów w Galerie Moss w Genewie i w Warszawie - w Polskim Klubie Artystycznym ,,Polonia”.
1932 Wystawa w Galerie Vignon w Paryżu. Powrót do Polski.
1933 Pracuje nad nigdy niewydaną książką o Rozanowie.
1935  W Paryżu pisze książkę o Józefie Pankiewiczu. Poznaje Czesława Miłosza. Bierze udział w wystawie „Salon 35” w Poznaniu.
1936 Wystawa rysunku w ZZPAP w Warszawie. Ukazuje się książka „Józef Pankiewicz. Życie i dzieło".
1938 Wystawy: indywidualna w IPS-ie, prezentuje prace we Lwowie, Warszawie, Krakowie i w polskim pawilonie na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Pittsburgu.
1939 Zmobilizowany jedzie do Krakowa, do 8. Pułku Ułanów. 27 września zostaje wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną i internowany w Starobielsku.
1940  Opuszcza Starobielsk i poprzez przejściowy obóz Pawliszczew Bor trafia do Griazowca.
1941  Po podpisaniu układu Sikorski-Majski zostaje zwolniony z obozu i wstępuje do Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS. Jest kierownikiem biura poszukiwań zaginionych w Rosji oficerów i żołnierzy.
1942  Składa memoriał o zaginionych. Zostaje szefem Wydziału Propagandy i Informacji przy Sztabie Armii Polskiej. Jako jeden z ostatnich opuszcza Związek Sowiecki i dociera do Meschedu w Iranie. Zaczyna pisać „Na nieludzkiej ziemi”.
1942/1943   Przemierza szlak wojenny - od Iraku przez Palestynę i Egipt do Włoch.
1944   Kampania włoska. Zostaje majorem i szefem Wydziału Propagandy i Kultury. Nakładem Biblioteki Orła Białego uzkazują się „Wspomnienia starobielskie”.
1945/1947  Kieruje paryską placówką 2. Korpusu.
1947  W czerwcu ukazuje się w Rzymie pierwszy numer „Kultury”. Zamieszcza w nim szkic napisany po śmierci Pierre’a Bonnarda. Zamieszkuje wraz z siostrą Marią i przybyłym z Włoch zespołem „Kultury” w Maisons-Laffitte, w domu przy Avenue Corneille.
1948 Zostaje zdemobilizowany w Calais.
1949 Instytut Literacki wydaje książkę „Na nieludzkiej ziemi”. Ukazuje się też jej wersja francuska w przekładzie Marii Adeli Bohomolec i autora.
1950  Podróż do Ameryki z serią odczytów – jest to kwesta na rzecz „Kultury”. W czerwcu wraz z Jerzym Giedroyciem uczestniczy w spotkaniu założycielskim Kongresu Wolności Kultury w Berlinie.
1951  Pierwsza powojenna wystawa w Galerie Motte w Genewie.
1952  Wystawy w Paryżu, w Galerie Bénézit i w Grabowski Gallery w Londynie.
1954  Wraz z zespołem „Kultury” przenosi się do domu przy Avenue Poissy w Maisons-Laffitte. Wystawy w Grabowski Gallery w Londynie i w Galerie Bénézit w Paryżu.
1955  Wystawa w brukselskim Palais des Beaux-Arts. Podróż do Ameryki Południowej, spotyka się z Witoldem Gombrowiczem. Wystawa w Rio de Janeiro.
1956  Wystawy w Amiens i w Grabowski Gallery w Londynie.
1957  Wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu i w TPSP w Krakowie.
1960  Nakładem Instytutu Literackiego ukazuje się „Oko” – zbiór esejów o sztuce. Wystawa w Grabowski Gallery w Londynie.
1961 Wystawy w Sagittarius Gallery w Nowym Jorku i w Galerie Bénézit w Paryżu.
1962  Wystawa w Toronto.
1964  Wystawy w Grabowski Gallery w Londynie i w Galerie Bénézit w Paryżu.
1965  Spotkanie z Anną Achmatową w Paryżu. Nagroda Fundacji im. A. Jurzykowskiego.
1966  Po raz pierwszy (w „Kulturze”) publikuje „Wyrwane strony” z prowadzonego od czasów internowania w Starobielsku dziennika. Wystawy w Galerie Desbrière w Paryżu i w Galerie Motte w Genewie.
1967  Wystawa w Galerie Desbrière w Paryżu.
1968  Wystawa w Grabowski Gallery w Londynie.
1969  W Londynie ukazuje się rozszerzone wydanie „Na nieludzkiej ziemi”.
1970  Wystawy w Grabowski Gallery w Londynie i w Galerie Desbrière w Paryżu.
1971  Wystawa retrospektywna w Galerie Motte w Genewie.
1972  Nagroda Literacka Fundacji Godlewskich w Zurychu. Wystawa w Galerie Motte w Paryżu.
1974  W Lozannie wychodzi monografia Czapskiego, pióra Murielle Werner-Gagnebin, „Czapski, la main et l’espace”. Wystawy w Galerie Lambert w Paryżu i w Grabowski Gallery w Londynie. 15 listopada wraz z Jerzym Giedroyciem spotyka się w Zurychu z Aleksandrem Sołżenicynem.
1975  Wystawa w Librairie-Galerie Galaxie w Paryżu.
1976  Wystawa w Galerie Plexus Barbary i Richarda Aeschlimannów w Chexbres.
1977  Wystawy w Galerie Dédale w Genewie i w Librairie-Galerie Galaxie w Paryżu.
1978  Wystawa w Galerie Briance w Paryżu. Nakładem NOWej wychodzą w Polsce „Wspomnienia starobielskie”.
1981  Umiera Maria Czapska. Instytut Literacki wydaje tom szkiców „Tumult i widma”. Wystawa w Galerie Briance w Paryżu.
1983  Nakładem wydawnictwa Znak wychodzi zbiór esejów Czapskiego „Patrząc”, w wyborze i z posłowiem Joanny Pollakówny.
1985  Uczestniczy z dziesięcioma obrazami w paryskim Biennale.
1986 Krakowska Oficyna Literacka wydaje „Dzienniki, wspomnienia, relacje”  w opracowaniu Joanny Pollakówny i Piotra Kłoczowskiego. Wystawa w Muzeum Archidiecezjalnym w Warszawie.
1990  Pierwsze w Polsce oficjalne wydanie „Na nieludzkiej ziemi” (Czytelnik). Wystawa w Muzeum Archidiecezjalnym w Warszawie. Wystawa w Galerii BWA w Nowym Sączu. Wystawa w galerii Kordegarda.Wielka retrospektywna wystawa w Musée Jenisch w Vevey w Szwajcarii. Znak wydaje tom esejów i szkiców „Czytając” w wyborze i opracowaniu Jana Zielińskiego.
1991  Wystawa „Dziennik Józefa Czapskiego” w Muzeum Narodowym w Poznaniu.
1992  Wystawa „Józef Czapski. Malarstwo ze zbiorów szwajcarskich”, Muzea Narodowe w Krakowie, Poznaniu,  Warszawie. Nominacja na Honorowego Profesora ASP w Krakowie.
1993 12 stycznia umiera w Maisons-Laffitte. Zostaje pochowany na cmentarzu w Mesnil-le-Roi.

Na podstawie m.in. opracowania Joanny Pollakówny i Piotra Kłoczowskiego

 

 

Józef Czapski
Multimedia
FOTOGALERIE
POLECAMY WIDEO
POLECANE AUDIO
  • Józef Czapski i jego rola w "Kulturze"

    Galeria postaci związanych z „Kulturą" i ich rola - według Wacława Zbyszewskiego ("Kultura stale wysuwa kogoś na świecznik..."). Juliusz Mieroszewski - autor tekstów, ale i człowiek, z którym listownie ustalali ważne dla „Kultury" sprawy. Józef Czapski („ambasador Kultury"). Znajomości z wojska - Paweł Zaremba, Juliusz Stempowski (jeszcze w czasach rzymskich), Stanisław Vincenz.
    Józef Czapski i jego podróż do USA w latach 50-tych (odczyty o Katyniu i zbiórki na „Kulturę"). Anegdota o jednym ze spotkań: słuchacz wtyka sto dolarów i mówi: „Panie Czapski, to dla pana. Nie na żadną kulturę, przepij pan to".
    Historia poznania Zofii Hertz z Józefem Czapskim w 1941 roku (Czapski wrócił wówczas z podróży po Rosji w poszukiwaniu zaginionych katyńskich oficerów - był nawet u Stalina). Ogromny wdzięk Czapskiego, poetycka natura. „Bujanie  w obłokach", wszystko gubił. Chuchro - „myśleliśmy, że umrze na gruźlicę". Jego szerokie znajomości (m.in. Charles de Gaulle, Andre Malraux), pochodzące jeszcze z czasów kontaktów z malarzami kapistami, dla których szukał wsparcia w arystokratycznych domach. Imponował pochodzeniem, wyglądem.
    Znajomości Czapskiego wśród arystokracji polskiej. Zachęta, by fundowali numery „Kultury" (co uczynił np. klub Polek w Ameryce, trzykrotnie wspierając kolejne numery pisma). Powrót Czapskiego do malarstwa. Jego książka „Na nieludzkiej ziemi" - wydana przez „Kulturę" w 1949 roku, a także inne utwory.
    Kolejna anegdotka z pobytu Czapskiego w USA. Zaproszenie na przyjęcie, jazda w towarzystwie dwóch pań - żony i córki gospodarza, Polonusa. I słowa tej młodszej, która chcąc popisać się znajomością polszczyzny, rzekła: „Ty stary posuń te dupę, bo mi zgnieciesz suknię...".
    Józef Czapski we Francji, jako szef placówki II Korpusu w Paryżu, wysłany przez Andersa. Ściąga ludzi kultury, wydaje biuletyn dla Francuzów, o Polsce. Odczyty, wiele kontaktów, które pomogły później zespołowi „Kultury".
    Wysyłanie listów indywidualnych do Polaków na świecie. „Stanęliśmy na nogi w maju 1953 roku" - jednego dnia przyszły 253 prenumeraty.
    Kończy się wojsko - kończą się pieniądze na placówkę II Korpusu - Czapski przyjeżdża do „Kultury".

    Wywiad Izabelli Chruślinskiej z Zofią Hertzową. Materiały do książki pt. „Była raz Kultura…"
  • Konstanty Jeleński a „Kultura"

    Konstanty Jeleński - związany z „Kulturą" prawie od początku. Pierwsze spotkanie: z Józefem Czapskim, w Rzymie (Jeleński pracuje wówczas w FAO). Miłość do dużo starszej od siebie kobiety, Fini, co niepokoi jego matkę, Irenę. Jeleński rzuca posadę w FAO i zaczyna pracować w powstałym właśnie Kongresie Kultury. Poliglota, towarzyski, oblatany w świecie, światowiec, wszędzie się czuł dobrze. "Zaprzyjaźniliśmy się". Pisał, tłumaczył, też był „ambasadorem Kultury".

    Wywiad Izabelli Chruślinskiej z Zofią Hertzową. Materiały do książki pt. „Była raz Kultura…"
     

  • Zygmunt Hertz w Armii Andersa

    Problemy Zygmunta Hertza w wojsku. Zofia Hertz w sztabie, Zygmunt - w dywizji. Pierwsza ewakuacja - wśród odesłanych: szef  biura kultury i prasy Stanisław Strumph Wojtkiewicz (będący w niełasce u gen. Andersa) oraz większość kobiet (zostają pielęgniarki, szyfrantki). Pożegnalna impreza w biurze („słabe zakąski i dużo alkoholu"). Stanisław Strumph - zwany „Pończochą" i jego sympatia - koleżanka zw. „Pralinką". Żartobliwy list Zofii do Zygmunta, wysłany pocztą polową, z opisem imprezy („Pralinka ślicznie śpiewała, Pończocha się wzruszyła").
    Skutek listu: wezwanie Zofii Hertz przez Józefa Czapskiego (nominowanego w miejsce Strumpha). Polecenie wyrzucenia jej z wojska. Powód: „zdradzanie tajemnic wojskowych" (w liście do Zygmunta). Zofia protestuje. Interwencja Czapskiego (i efekt: „głupia sprawa"). Prawdziwy powód: donosy na Zygmunta Hertza (podpadł, bo rzekomo miał krytykować pensje oficerskie; złożył raport o zepsutym jedzeniu dla żołnierzy i sprzedawaniu dobrej żywności). List był dodatkowym argumentem. Późniejszy wyjazd z Rosji: palenie listów, dokumentów. Wtedy płk Angerman pokazuje Zygmuntowi pisane na niego donosy (wcześniej uniemożliwiające mu awans).

    Wywiad Izabelli Chruślińskiej z Zofią Hertzową. Materiały do książki pt. „Była raz Kultura…"

  • Jerzy Giedroyc w niełasce

    Geneza niełaski Jerzego Giedroycia i ludzi z nim związanych. „Jerzy nie był z tych, którzy słuchają przełożonych", „starał się prowadzić politykę niezależną". Powód: artykuł zestawiający Tobruk i Monte Cassino, który nie spodobał się gen. Andersowi. Skutek: przeniesienie Giedroycia do Gallipoli, na oficera oświatowego do bazy. Krótko, potem wyjeżdża do Londynu.
    Stara ekipa - związana z Józefem Czapskim i Jerzym Giedroyciem - „w niełasce". Pojawiają się nowi ludzie; Zofia Hertz - mianowana kierowniczką drukarni (choć się na tym nie znała). Potem: skierowanie do biura spisującego oszczędności żołnierzy (w Anconie). Po tych epizodach: powrót do Rzymu i Florencji.

    Wywiad Izabelli Chruślińskiej z Zofią Hertzową. Materiały do książki pt. „Była raz Kultura…"

  • O dwóch siedzibach „Kultury"

    Szczegółowa opowieść Zofii Hertz o dwóch siedzibach „Kultury". Pierwsza - w domu przy avenue Corneille (przez 6 lat). Trudne warunki, ciężka praca, by doprowadzić go do stanu używalności. „Dopiero po pół roku przekonaliśmy się, że tam była kuchnia". Krąg domowników powiększa się - z czasem wprowadza się Józef Czapski, Maria Czapska. Są też zwierzęta domowe (pies Black, kot Żółtek i koty dzikie - zwane Minusami). Wizyta żydowskiego właściciela, Aarona - zobaczył psy i koty, uznał, że mieszkają tu bogaci ludzie, podwyższył czynsz. Coraz większe żądania właściciela, zakaz pracy w domu, w końcu - przegrany proces zespołu Kultury. Apel o pomoc w znalezieniu nowej siedziby, w której można byłoby mieszkać i pracować. Historia znalezienia domu w Maisons Laffitte i transakcji kupna (długie targi o cenę z właścicielką). Pomoc Aleksandra Weissberga-Cybulskiego, właściciela firmy budowlanej. Pożyczanie pieniędzy (m.in. od milionera Edwarda Berenbauma z Urugwaju). Pomoc Stefana Zamojskiego. Szczęśliwy zbieg okoliczności - transakcja zawarta tuż przed wojną w Algierze i skokiem cen mieszkań w Paryżu. Tragiczny los właściciela pierwszej siedziby przy Corneille - zabitego wraz z żoną podczas napadu rabunkowego.